Van vondst tot officiële soort: zo werkt het ontdekken van nieuwe dieren

Eeuwenlang, misschien wel langer, waande hij zich even onbekend als onbespied: het 'Likweli'-aapje dat in hoge boomtoppen leeft in moeilijk begaanbaar gebied in de binnenlanden van de Democratische Republiek Congo. Tot vandaag: overal was de aap met zijn opvallend rode lippen ineens te zien, de ontdekking van deze nieuwe apensoort was wereldnieuws.

Maar wanneer spreek je van een nieuwe soort? Hoe bijzonder is dit? Hoe ontdek je een nieuwe aap? En kan men spreken van ontdekken als de wetenschap een dier misschien nog niet voor de lens heeft gehad, maar inheemse stammen er al generaties lang mee samenleven? Het zijn vragen die bioloog Jan Wieringa, verbonden aan het onderzoeksinstituut Naturalis, kan beantwoorden.

Olifanten, neushoorns en giraffes

Om te beginnen, zegt Wieringa, die zelf ook vele diersoorten heeft ontdekt: de vondst in Congo is een bijzondere. Vorig jaar becijferden onderzoekers in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances weliswaar dat jaarlijks gemiddeld ongeveer 16.000 onbekende soorten worden ontdekt, maar dan gaat het vooral om insecten, spinnen en veel, heel veel vissen.

Maar als het gaat om zoogdieren zoals apen is het veel minder vaak raak: de meeste apensoorten zijn al lang en breed omschreven en gedocumenteerd door de wetenschap. Zo is in de afgelopen 75 jaar slechts vijf keer een nieuwe apensoort in Afrika ontdekt, het Likweli-aapje meegeteld. En nee, zegt Wieringa, niet iedereen kan dit. "Als ik daar in Congo had rondgelopen, had ik nooit gezien dat dit een nieuw soort was, dat is echt heel erg specialistisch werk."

Al is de basis erg simpel, voegt hij daaraan toe. "Als je in je leven alleen neushoorns en olifanten hebt gezien en je ziet ineens een giraffe, dan zie je een nieuw soort. In die zin is het niet zo ingewikkeld. Maar zie je een andere olifant die een klein beetje anders is, dan heb je wellicht een nieuwe olifantensoort te pakken. Dán wordt het ingewikkeld."

Volgens Wieringa heb je als wetenschapper dan twee paden te bewandelen. Ten eerste doe je morfologisch onderzoek - je kijkt dan hoe de botstructuur van de vermeende ontdekking in elkaar zit. Is het ene botje langer dan het andere botje? Hoe is de tandstructuur? Is dat proces afgerond, dan volgt DNA-onderzoek. Daaruit moet duidelijk worden of de genen van de vermeende nieuwe soort echt anders zijn dan die van andere soorten.

Om uit te leggen hoe zo'n ontdekking kan gaan, vertelt Wieringa, die niet alleen gespecialiseerd is in insecten, maar ook in bomen en planten, over een tocht door de jungle van Gabon, zo'n 25 jaar geleden. Daar zag hij een boom staan met een omtrek van zo'n drie meter. "Ik had al snel door dat deze boom anders was dan de tien andere dikke boomsoorten die hier al bekend waren."

Maar wat doe je dan? Wieringa twijfelde geen moment. Hij klom de boom in en verzamelde specimen, onderzoeksmateriaal. Hij nam bladeren en takken mee en toen de boom een half jaar later ook vruchten had, keerde hij terug om ook deze te plukken. Volgens de richtlijnen van de International Code of Nomenclature, een internationale set regels voor het benoemen van soorten, legde hij vervolgens vast wat hij had gevonden.

Daarna zocht hij uit wat in wetenschappelijke literatuur eerder over soortgelijke bomen was geschreven. Wat bleek: al deze bomen stonden in Zuid-Afrika en Madagaskar, heel ver bij Gabon vandaan. Wieringa had dus een nieuw soort te pakken. Na publicatie hierover werd dat ook erkend.

Wespen ontdekt op Saba

In de jaren daarna ontdekte hij kevers, vlinders en andere insecten. Op dit moment is Wieringa bezig met de ontdekking van een wespensoort op Saba, de zogeheten metselwesp. Hij kwam deze anderhalf jaar geleden op het spoor. Wieringa: "Je loopt langs een paadje en ineens zie je wespen die je nooit eerder hebt gezien."

De beschrijvingen van de wesp zijn inmiddels afgerond. Nu moet dit vergeleken worden met al de andere literatuur over metselwespen. Wijken zijn observaties daarvan af, dan heeft hij beet. Punt is alleen dat eerdere beschrijvingen niet ergens collectief zijn opgeslagen, zegt Wieringa. "Die liggen her en der verspreid over de wereld, in instituten als Naturalis. Of met een beetje pech ergens in een oud archief in Argentinië. Dan hebben we een probleem."

De weg naar een ontdekking is in principe steeds dezelfde, zegt Wieringa. Iets zien, materiaal veiligstellen, beschrijven, vergelijken met eerdere vondsten van andere wetenschappers en mocht het afwijkend zijn, dan moet er gepubliceerd worden. "Zo gaat het. Elke keer weer."

Wieringa benadrukt dat veel dieren al wel bekend zijn bij de inheemse bevolking en dat de term 'ontdekken' daarom dubbel kan zijn. De kennis die de locals hebben, is waardevol, erkent hij. Het is de reden dat hij jaren geleden de door hem ontdekte en bedreigde boomsoort Tetraberlinia baregarum naar het Barega-volk in Oost-Congo heeft vernoemd. Wieringa: "Maar vaak weten zij niet dat zij iets weten wat de rest van de wereld niet weet." ...