De val van Mr Rules: hoe het premierschap van Starmer nooit van de grond kwam

De Britse premier Keir Starmer stopt ermee, zo kondigde hij vanmorgen aan. Daarmee komt een einde aan zijn premierschap, dat een kleine twee jaar duurde.

Hij is altijd een atypische politicus geweest. Hij maakte pas op relatief late leeftijd zijn intrede in de Britse politiek. Hij was 52 jaar toen hij in 2015 een zetel in het Lagerhuis veroverde. Hij had toen al een lange carrière als mensenrechtenadvocaat en openbaar aanklager achter de rug.

Hoewel zijn opkomst stormachtig was, zou hij altijd een outsider blijven binnen zijn eigen partij. Een uitgebreid netwerk van politieke vrienden had hij niet. Het verklaart waarom hij vaak de stemming bij Labour niet goed aanvoelde. Dat gebrek aan politieke voelsprieten zou een belangrijke rol spelen bij zijn uiteindelijke val.

Starmer was Mr Rules. Een politicus die grote waarde hechtte aan regels en procesvorming. Een tikkie stijf en bureaucratisch. Een imago waar hij handig gebruik van maakte tijdens de verkiezingscampagne van 2024. Na de jaren van bestuurlijke chaos onder de Conservatieven wilde Starmer de Britse kiezer duidelijk maken dat hij misschien ietwat saai was, maar wel een serieuze leider met een langetermijnvisie.

Maar wat die visie was, werd nooit geheel duidelijk. "Er is niet zoiets als starmerisme", zou hij zelf toegeven. Hij was bovenal een blanco canvas. Na het uitgesproken linkse leiderschap van Jeremy Corbyn had hij een vage notie om Labour terug te duwen naar het politieke midden. Hij liet zich liever niet vastpinnen op inhoudelijke beleidsvoorstellen. Zijn verkiezingsslogan leek vooral te zijn: wij zijn niet de Conservatieven.

Klinkend verkiezingssucces

Dat was genoeg om in 2024 een klinkende verkiezingsoverwinning te behalen. Starmer won 411 van de 650 Lagerhuiszetels. Het was de op een na grootste verkiezingsoverwinning die Labour ooit had behaald. Wat ontbrak, was een bouwtekening voor de dag erna.

In die grote zege zat meteen ook de zwakte van Labour besloten. Starmer had bijna twee derde (63 procent) van de Lagerhuiszetels gewonnen, met slechts een derde (34 procent) van de stemmen. Hij had het geluk dat rechts verdeeld was door de opkomst van anti-immigratiepartij Reform UK. Ook het Britse kiesstelsel werkte in Labours voordeel. Nooit eerder haalde een partij zoveel zetels met zo weinig stemmen.

Starmer had daarmee een stevig mandaat, maar het was zeker geen warme omhelzing van het electoraat. Dat was af te lezen aan zijn populariteitscijfers. Hij werd al snel de minst populaire premier van de afgelopen honderd jaar. Zijn positie was van meet af aan wankel.

De grote meerderheid in zetels bleek bovendien eerder een vloek dan een zege. In theorie maakt zo'n meerderheid het eenvoudiger om wetsvoorstellen door het parlement te krijgen. Maar de noodzaak tot partijdiscipline ontbrak en het duurde niet lang voordat de verschillende facties binnen Labour zich begonnen te roeren en in opstand kwamen.

"Als je geen gezag meer hebt, ben je fucked", zei een regeringsofficial tegen tijdschrift The Spectator. "Het is net als maagdelijkheid: als je die eenmaal verliest, ben je het kwijt."

Koning van de U-bocht

Starmer lanceerde een hele reeks beleidsvoorstellen die vaak ondoordacht bleken. Hij schafte de energiesubsidie af voor miljoenen ouderen. Hij bezuinigde op uitkeringen voor gehandicapten. Hij scherpte de erfbelasting aan voor boeren. Hij was van plan de inkomstenbelasting te verhogen. Hij wilde een digitale identificatieplicht invoeren.

Steeds weer volgde hetzelfde patroon: opstand in de fractie, verontwaardiging in het land, terugtrekkende bewegingen vanuit Downing Street. Plannen werden afgezwakt of volledig ingetrokken. Starmer werd de kampioen van de U-bocht. Zijn premierschap leek op een auto die voortdurend schakelde, maar zelden vooruitkwam.

Alleen met zijn buitenlandbeleid boekte hij tastbare resultaten. Hij bouwde aanvankelijk een werkbare relatie op met de Amerikaanse president Trump. Hij slaagde erin een relatief gunstige handelsdeal te sluiten met de Amerikanen. Hij haalde de banden met de Europese Unie aan. Hij nam het initiatief voor de coalition of the willing om Oekraïne te steunen.

Mandelson-affaire werd hem fataal

Ironisch genoeg was het zijn buitenlandbeleid dat hem uiteindelijk de kop kostte. Starmer hield zich intens bezig met de vraag hoe om te gaan met de wispelturige Trump. Bij Downing Street groeide de overtuiging dat deze ongebruikelijke president een onorthodoxe benadering vereiste.

Zo kwam Peter Mandelson in beeld voor de hoogste diplomatieke post in de Verenigde Staten. Mandelson had een reputatie als briljant strateeg en meedogenloze fixer, maar ook als een bestuurder die geregeld in schandalen verzeild raakte en lak had aan regels. Mr Rules benoemde Mr No Rules als ambassadeur in Washington.

Maar Mandelson was een tikkende tijdbom. Onthullingen uit het Epstein-dossier maakten duidelijk hoe innig de banden waren tussen Mandelson en de veroordeelde zedendelinquent Jeffrey Epstein.

De Mandelson-affaire groeide uit tot het grootste politieke schandaal uit de recente Britse geschiedenis. Wat aanvankelijk werd bestempeld als een diplomatieke meesterzet, zou Starmer fataal worden. De daaropvolgende verpletterende nederlaag bij de lokale verkiezingen op 7 mei gaven het laatste zetje.

Zo eindigde zijn premierschap in een paradox. Zijn regering beschikte over een overweldigende meerderheid, maar miste richting en draagvlak. Macht had hij genoeg. Alleen geen vaste grond onder de voeten. ...