Strijd VS en Iran terug bij af? 'Patroon van escalatie en de-escalatie'

Het begrip werd al flink opgerekt, maar de wapenstilstand tussen de VS en Iran ligt deze week echt even in de prullenbak. Amerika bombardeerde gisteren en afgelopen nacht ruim 170 plekken in Iran. Het Iraanse leger lanceerde raketten en drones richting buurlanden waar militairen van de VS zijn gestationeerd.

"Het is tuig. Het zijn zieke mensen", zei president Trump gisteren over het Iraanse regime. Wat hem betreft is het bestand voorbij en zijn verdere onderhandelingen "tijdverspilling".

Vanuit Teheran werd het einde van de wapenstilstand niet bevestigd. Gematigde functionarissen riepen op tot verdere dialoog, terwijl Iraanse haviken strijdlustige taal uitslaan.

Chaos

Het voelt een beetje als de film Groundhog Day, waarin de hoofdpersoon steeds dezelfde dag herbeleeft. "Er is al lange tijd een patroon van escalatie en vervolgens de-escalatie", zegt Midden-Oostenexpert Kawa Hassan van denktank Stimson Center. Hij beargumenteert dat in de regio inmiddels zo veel rode lijnen zijn overschreden dat afspraken nauwelijks nog iets waard lijken. "En dan krijg je deze chaos."

Maandag en dinsdag werden drie commerciële schepen in de Straat van Hormuz beschoten. De tankers werden aangevallen door Iraanse strijdkrachten met raketten en drones. De VS sprak van onrechtvaardige agressie tegen de burgerscheepvaart en reageerde met bombardementen, de zwaarste sinds de wapenstilstand drie weken geleden inging.

Vingerwijzen

"Het is belangrijk om te vermelden dat vanuit Iraans perspectief juist was gereageerd op Amerikaanse schendingen van het memorandum", zegt Irankenner Ali Vaez (International Crisis Group). In het zogenoemde memorandum of understanding (MOU) staan de voorlopige afspraken tussen Iran en de VS.

Het lastige is dat de tekst bewust vaag is gehouden waardoor de twee landen een eigen interpretatie hebben van wat wel of niet is toegestaan.

Vaez: "De Iraniërs vrezen dat de VS de wapenstilstand gebruikt om Irans grip op de Straat van Hormuz af te breken. Maar ze willen die troef niet opgeven voordat er een definitief akkoord is gesloten. Daarom heeft Iran die schepen aangevallen."

Het is maar de vraag of de aanval op de tankers intern goed gecoördineerd was, zegt Irankenner Babak Rezaeedaryakenari van de Universiteit Leiden. "Het is mogelijk dat delen van de Iraanse Revolutionaire Garde zonder volledige afstemming met de politieke leiding hebben gehandeld."

Met de liquidatie van ayatollah Khamenei is het bestuur van Iran sterk gefragmenteerd geraakt, legt hij uit. Er zijn spanningen tussen de pragmatische tak van het regime en de haviken. "De aanval op de schepen is voor mij een teken dat de coördinatie er alleen maar slechter op zal worden."

Meer over de zesdaagse uitvaart van Khamenei:

Het lag voor de hand dat Trump hard zou reageren op de beschieting van de schepen in de Straat van Hormuz. "Het is heel duidelijk dat hij gefrustreerd is", zegt Hassan. Hij denkt dat hardliners in Iran kijken hoever ze kunnen gaan, en zich gesterkt voelen door de voor Iran gunstige voorwaarden in het MOU. "De grote vraag is of de Iraniërs met deze aanval hun hand hebben overspeeld."

Washington noch Iran heeft belang bij hervatting van de grootschalige oorlog. Daar zijn de drie experts het over eens. Ze verwachten dat er opnieuw escalaties komen, maar dat de twee vijanden toch zullen proberen de strijd beperkt te houden.

Verder onderhandelen is onvermijdelijk volgens Hassan. De kans lijkt klein dat Iran en de VS het op cruciale punten definitief eens kunnen worden, maar "er is momenteel geen alternatief voor het MOU."

'Steeds harder terugslaan'

Rezaeedaryakenari: "Het schenden van een wapenstilstand is niets nieuws. Maar wat we zien is dat de VS steeds weer harder terugslaat, zeker nu burgerschepen zijn aangevallen." Hij sluit niet uit dat Trump, na de tussentijdse verkiezingen in november, in het uiterste geval zelfs overgaat tot een militaire inval in Iran. Het uitschakelen van de doelwitten die nu worden aangevallen zou zo'n aanval in ieder geval makkelijker maken.

"Ik verwacht dat we voorlopig in grijs gebied blijven zitten", zegt Vaez. "Het MOU zal halfslachtig worden uitgevoerd, met alle verwarring van dien." Hij benadrukt dat een zware heropleving van de strijd altijd op de loer ligt. "Trump is berucht om zijn ongeduld in zowel oorlog als diplomatie." ...