Sterrenkundigen komen met ruimtetelescoop dichter bij 'kindertijd van het heelal'

Wetenschappers hebben 31 extreem verre quasars ontdekt met ruimtetelescoop Euclid. Dat zijn heldere kernen van sterrenstelsels. Niet eerder werden quasars op zulke afstanden ontdekt.

Twee van deze kernen schenen toen het heelal pas 670 miljoen jaar oud was. Dat is zo'n 5 procent van de huidige leeftijd van het heelal. Ze liggen op ruim 13 miljard lichtjaar afstand van de aarde.

De ontdekking, waaraan ook Nederlandse wetenschappers meewerkten, is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Astronomy & Astrophysics.

Quasars zijn volgens sterrenkundigen de helderste objecten van het universum. Ze kunnen schijnen met de helderheid van 1 biljoen (1.000.000.000.000) sterren. Quasars ontstaan als een superzwaar zwart gat in het centrum van een sterrenstelsel veel materiaal naar zich toetrekt. Daarbij komt een grote hoeveelheid energie vrij, doordat het materiaal opwarmt. Ze bevinden zich vrijwel overal in het heelal.

Kindertijd van het heelal

Om te ontdekken wat er gebeurde toen de eerste sterrenstelsels en zwarte gaten ontstonden, zijn wetenschappers al jarenlang op zoek naar de verste quasars. Die zijn moeilijk te vinden, doordat ze niet vaak voorkomen en vanwege de afstand weinig licht geven.

"Deze quasars dateren uit de kindertijd van het heelal", zegt onderzoeker Daming Yang van de Sterrewacht van de Universiteit Leiden. "Door ze te bestuderen kunnen we beter begrijpen hoe dit soort enorme systemen zo snel zijn ontstaan en gegroeid. Vooralsnog is dat een groot vraagstuk in de astrofysica."

Nieuwe inzichten

Uitgebreidere bestudering van de op een na verste quasar laat zien dat die is ingebed in een met as en stof gevuld sterrenstelsel dat in hoog tempo nieuwe sterren vormt, laten de onderzoekers weten. Dat leidt tot nieuwe inzichten over de eerste sterrenstelsels en de invloed op hun omgeving.

De onderzoekers verwachten dat ze nog honderden verre kernen zullen vinden, waaronders quasars die bestonden toen het universum maximaal 640 miljoen jaar oud was. Met de gegevens van de Euclid-telescoop hopen ze een begin te maken met de verklaring hoe sterrenstelsels en zwarte gaten zo snel zo enorm zwaar konden worden.

De ESA Euclid-ruimtetelescoop werd gelanceerd in 2023 en gaf al eerder bijzondere inkijkjes in het heelal. Zo werd in mei 2024 een foto gepubliceerd met meer dan 50.000 sterrenstelsels. Veel van die sterrenstelsels werden vanwege de afstand niet eerder waargenomen. ...