Warm, droog en winderig: steeds vaker 'vuurweer' in Zuid-Europa

Warm, droog, lage luchtvochtigheid en winderig: het zijn omstandigheden die gunstig zijn voor natuurbranden, oftewel 'vuurweer'. Sinds begin jaren 80 is het aantal dagen met zulk weer flink toegenomen in Zuid-Europa, schrijven wetenschappers in het vakblad Scientific Reports.

"Het aantal dagen met een extreem hoog brandrisico is bijna verdubbeld in 40 jaar", zegt Raúl Cordero Carrasco, klimaatonderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Dat komt door de wereldwijde opwarming. Brandrisico reageert sterk op temperatuur, en klimaatverandering duwt temperaturen omhoog."

Het onderzoek beslaat de periode van 1981 tot en met 2025. Opvallend genoeg nam het aantal branden in die periode juist af. Net als het oppervlak verbrande natuur in Zuid-Europa, al schommelde dat flink van jaar tot jaar. Het onderzoek gaat dus niet over de huidige branden in Frankrijk en Spanje.

Dat het aantal branden en hun omvang afnamen terwijl het risico steeg, klinkt paradoxaal. Toch is dat goed te verklaren, zeggen experts. "Je hebt altijd nog een ontsteking nodig", zegt Max van Gerrevink, een natuurbrandonderzoeker die niet betrokken was bij het onderzoek. "Klimaatverandering steekt geen branden aan."

Menselijk gedrag veroorzaakt de meeste ontstekingen; als mensen minder peuken achteloos weggooien of minder brandstichten, leidt dat tot minder branden. Maar er zijn nog meer zaken die invloed hebben. Denk aan het landschap en hoeveel brandstof dat bevat. Zo woeden de branden bij Bordeaux in een gebied met rijen geplante, brandbare zeedennen.

Zuid-Europese landen zijn volgens Cordero Carrasco succesvol geweest in brandbestrijding. "Ze maken effectief gebruik van technologie en middelen die ze in het verleden niet hadden", zegt hij. En er is gewerkt aan preventie. Zo beboet Spanje mensen die roken in de natuur. In Chili ontstaan vaker branden door nalatigheid, merkte Cordero Carrasco in eerder onderzoek, omdat daar minder gebeurt aan preventie.

Ontvolkt platteland

Brandbestrijding heeft zich in Spanje enorm ontwikkeld, bevestigt Brian Verhoeven, natuurbrand-analist bij de brandweer en onderzoeker bij het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid. Verhoeven is nu in Catalonië om de brandweer te helpen. Die verbetering zit hem niet in één stap, zegt Verhoeven. Ja, de brandweer is beter uitgerust. Maar de natuurbranden zelf escaleerden in Catalonië, waarbij de brandweer telkens mee veranderde.

Naast de toename in vuurweer kampen Zuid-Europese landen met meer ongunstige trends voor branden. Zo is er in sommige streken steeds meer bos en is er meer brandstof in het landschap. Dat gebeurt doordat de bevolking wegtrekt en boeren stoppen met het bewerken van hun land.

In een streek als Catalonië is dat aandeel teruggegroeid bos nog groter, zegt Verhoeven. "Op veel plekken in het bos zie je stenen muurtjes en terrassen. Dat waren akkers en is nu bos."

Natuurgebieden in de streek zijn groter en meer aaneengesloten. "Je kan niet alleen naar klimaatverandering kijken en verklaren wat er in Spanje gebeurt", zegt Verhoeven.

Temperaturen blijven stijgen

Temperaturen in Europa blijven de komende decennia stijgen. En daarmee ook het aantal dagen met extreme brandrisico, verwacht Cordero Carrasco. Veel ander onderzoek ondersteunt dit. Hij maakt zich dan ook zorgen of Zuid-Europese landen opgewassen blijven tegen de stijgende risico's.

"Het verbrande oppervlak bereikte in 2018 een dieptepunt", zegt Cordero Carrasco, "sindsdien lijkt er een trend naar meer branden te zijn."

Ook Van Gerrevink maakt zich zorgen. Als het nu misgaat en toch brand ontstaat, heeft dat steeds grotere gevolgen. Branden kunnen uitgroeien tot grote, nauwelijks te controleren branden. Van Gerrevink denkt dat we die 'megabranden' vaker gaan zien.

Er is ook steeds meer onderzoek naar 'vuurweergolven', meerdere aaneengesloten dagen met extreme brandcondities. Die kunnen een natuurbrand enorm aanjagen en de brandweer bijkans machteloos maken. Van Gerrevink verwijst naar Spanje waar de branden rond Madrid zo groot konden worden door achtereenvolgende dagen met hoge temperaturen, geen regen en stevige wind.

De huidige zomer is daarbij geen geruststellend signaal. Zo was een van de branden bij Bordeaux zo intens dat die zijn eigen 'vuurwolk' creëerde. Dat maakt het vuur grilliger en gevaarlijker. Dat kan leiden tot nieuwe brandhaarden. Het creëren van eigen weer is een risico waar 'vuurweer' niet naar kijkt. ...