Meeste gemeenten werken mee met spreidingswet, maar niet van harte

De meeste gemeenten zeggen gehoor te geven aan de spreidingswet, al is dat vaak zonder al te veel enthousiasme. Slechts elf gemeenten kondigen breder verzet aan tegen de verplichting om asielzoekers op te vangen, al geven ook die meestal toe dat ze uiteindelijk aan de wet zullen moeten voldoen.

Dat blijkt uit een analyse van de eerste 212 coalitieakkoorden na de gemeenteraadsverkiezingen in maart. Drie maanden na de verkiezingen is bijna twee derde van de nieuwe gemeentebesturen rond.

Verreweg de meeste gemeenten blijken bereid de spreidingswet uit te voeren. Daarbij stellen ze wel voorwaarden: veel gemeenten willen alleen 'passende' (lees: kleinschalige) opvanglocaties. Ook benadrukken ze dat inwoners eerst de gelegenheid moeten hebben mee te praten over die locaties.

Soms is er een expliciete voorkeur voor wie er in de opvang moet komen te wonen, bijvoorbeeld uitsluitend gezinnen met kinderen - en (dus) geen alleenstaande mannen.

Wat ook vaak terugkomt is de klacht dat gemeenten in de buurt te weinig opvang bieden. Zo voldoet Heerlen aan de spreidingswet, en is daar "trots" op. Maar een uitbreiding van de opvang zit er niet in: "als Heerlen op dit punt nóg meer verantwoordelijkheid neemt", redeneren partijen in het coalitieakkoord, worden "gemeenten die binnen en buiten onze regio hun verantwoordelijkheid ontlopen beloond voor hun gebrek aan solidariteit."

Tegenstribbelen

Een van de tegenstribbelende gemeenten is Maassluis. "Het bod van Maassluis zal nul asielopvangplekken zijn", schrijft het college in zijn akkoord. Om dat te bereiken zal de gemeente "niet schromen om de grenzen van de wet op te zoeken".

Ook de gemeente Hardenberg, die overhoop ligt met opvangorganisatie COA omdat het asielzoekerscentrum langer openblijft dan de afspraak was, wil voorlopig geen nieuwe asielzoekers opvangen. Het nieuwe college wil "maximaal druk" zetten om het bestaande azc zo snel mogelijk te sluiten.

De gemeenten Albrandswaard en Borne gaan verder. Zo heeft Albrandswaard beroep ingesteld tegen het aantal asielzoekers dat die gemeente volgens de wet moet opvangen. Volgens de nieuwe coalitie wordt er al genoeg gedaan aan de opvang van "bijzondere doelgroepen", onder meer via de aanwezigheid van de tbs-kliniek. De gemeente Borne overweegt juridische stappen.

Eerlijker verdelen

Met de spreidingswet in de hand wil het kabinet opvangplekken voor asielzoekers eerlijker verdelen over gemeenten. Ook zouden er zo meer opvangplekken moeten komen om de tekorten op te lossen. Daarom is het opvallend dat de spreidingswet in sommige akkoorden ook een argument is om het aantal plekken juist te verminderen.

Dat speelt bijvoorbeeld in Wassenaar. Daar staat een azc dat zes keer groter is dan de aantallen die de wet eist. "Om de leefbaarheid te vergroten en gevoelens van onveiligheid weg te nemen, gaan we voor een kleiner azc als de huidige afspraken in 2028 aflopen. De spreidingswetgetallen voor Wassenaar zijn het uitgangspunt."

In de akkoorden van tien gemeenten staat niets over de opvang van asielzoekers. Daarbij gaat het vooral om heel kleine gemeenten of om plaatsen die al voldoen aan de spreidingswet, met (soms grote) opvanglocaties.

Handhaving

Minister Van den Brink (Asiel en Migratie) stuurde eind vorige maand een brief aan gemeenten die geen of te weinig opvang bieden met de vraag hoe ze de spreidingswet willen gaan uitvoeren. Volgens een telling van het ministerie voldeden toen 119 gemeenten aan de wet, 116 gedeeltelijk en 107 niet.

Overigens kreeg de bewindsman van 47 gemeenten geen enkele reactie. "Als je de discussie in de samenleving ziet, vind ik dit een verbazingwekkende manier van werken", zei hij vorige week in debat met de Tweede Kamer. Zijn gesprekken met gemeenten leveren tot nu "een gemengd beeld" op, aldus Van den Brink. "Sommige zijn blij met duidelijkheid. Andere geven aan dat het ze nog niet lukt, maar dat ze er hard aan werken. Zoveel gemeenten, zoveel verhalen."

Na de zomer worden de eerste acties en deadlines afgesproken met gemeenten die nu geen opvang hebben. Dan worden ook de namen van die gemeenten openbaar gemaakt, aldus het ministerie.

Verantwoording

Voor deze analyse hebben we de hulp van diverse AI-modellen gebruikt. De teksten van de coalitieakkoorden zijn verzameld met behulp van zogenoemde AI-agents, AI-toepassingen die zelf kunnen zoeken, waarna de relevante tekstpassages over asiel apart zijn opgeslagen. Na deze stap hebben we gecontroleerd of er teksten over het hoofd gezien waren. De passages zijn vervolgens door drie verschillende AI-modellen doorzocht op de bereidheid de spreidingswet uit te voeren. Vervolgens zijn de akkoorden door ons geanalyseerd om er conclusies uit te trekken. ...