Verdrinkingen in binnenwater: 'Geen idee van wat zich onder water bevindt'

Met het warme weer is er voor veel mensen niets lekkerder dan een frisse duik nemen. In verreweg de meeste gevallen is daarbij niets aan de hand, maar er gebeuren ook ongelukken en jaarlijks verdrinken tientallen mensen.

Vooral in binnenwater zoals plassen en rivieren onderschatten zwemmers nog weleens de risico's, zeggen deskundigen. En waar toezicht door bijvoorbeeld de reddingsbrigade aan de kust normaal wordt gevonden, is dat bij de binnenwateren veel minder vanzelfsprekend.

Tijdens de hittegolf van afgelopen juni liepen ongelukken vooral in binnenwateren fataal af. Zo overleed een jongen in recreatieplas het Strijkviertel bij Utrecht, stierf een man na een ongeluk in de recreatieplas IJzeren Man in Vught en kwam een vrouw om het leven in de Waal bij Ochten, nadat ze twee kinderen had gered.

Risico neemt toe

Met de opwarming van de aarde zijn er meer warme dagen en zoeken mensen vaker verkoeling. Meer zwemmen betekent ook een hoger risico op verdrinkingen, zeggen experts. Zo blijkt uit Engels onderzoek dat bij elke graad gemiddelde temperatuurstijging, het risico op verdrinkingen toeneemt met 7 procent. "Dat geldt nadrukkelijk meer voor mannen dan voor vrouwen", zegt wetenschapper Joost Bierens die zo'n veertig jaar onderzoek deed naar verdrinkingen.

Bij de hittegolf van 2019 dook Meindert Schulting in ondiep water en brak zijn nek. Hij werd gered, maar hield er een dwarslaesie aan over:

Kinderen leren meestal zwemmen in een zwembad met doorzichtig water en een vaste bodem, maar buiten is het andere koek. Mensen hebben soms geen idee van wat zich onder water bevindt, vertelt Bierens. "Kuilen, drab, stenen, plantjes en dieren. Ook kan het veel ondieper zijn dan gedacht of er is een onzichtbare onderstroom."

"Als je schrikt en je weet niet wat je moet doen, neemt de paniek toe. De hersteltijd is superkort. Om de situatie onder controle te krijgen, moet je weer met je hoofd boven water zien te komen en als je dat niet gewend bent, ben je onthand." Volgens Bierens gaan mensen vaak onvoorbereid het water in en zou er meer voorlichting moeten komen, net als onderzoek, zoals in andere Europese landen gebeurt.

Meer onderzoek nodig

Zo werd deze week in Zweden een verdrinkingspreventie-instituut opgericht, waar tien onderzoekers gaan werken aan het voorkomen van verdrinkingen. Het Engelse registratiesysteem brengt ook mensen in kaart die het verdrinkingsproces overleven. Ook Denemarken en Spanje lopen volgens Bierens voor op dit gebied.

"Als waterrijk landje lopen we in Nederland toch wel een beetje achter de internationale ontwikkelingen aan. Het zou heel goed zijn als we meer investeren in langdurige onderzoeken. Na al die jaren zijn we in Nederland niet in staat om er echt een keer langdurig naar te kijken."

Tips in open water

Voor zwemmen in open water geeft de Reddingsbrigade de volgende tips:

"Leer zwemmen, zwem nooit alleen en zwem waar dit mag en waar toezicht is."

En voor zwemmers die in problemen zijn:

"Raak niet in paniek, ga op je rug drijven of gebruik iets om op te drijven en roep of zwaai om hulp."

Het aantal verdrinkingen blijft ondanks inspanningen door allerlei partijen al jaren min of meer gelijk. Tussen 2020 en 2024 verdronken gemiddeld 125 mensen per jaar. Vorig jaar verdronken 100 inwoners van Nederland. Van hen waren 41 slachtoffers ouder dan zestig jaar, blijkt uit cijfers van het CBS.

Uitleg over risico's

Ouderen overschatten vaak de eigen zwemkwaliteit, onderschatten de risico's en bereiden zich niet goed voor, zegt Bernard Korte, directeur van het Nederlands Instituut Veiligheid Zwemlocaties (NIVZ). Zo gaan zwemmers met wind mee de ene kant op, zonder er rekening mee te houden dat ze dan met wind tegen terug moeten, wat een stuk zwaarder is.

"Met fietsen houden mensen daar wel rekening mee, bij zwemmen is dat toch nog een onbekend risico. Het heeft een beetje met de cultuur te maken, we vinden dat we allemaal kunnen zwemmen als we onze zwemdiploma's halen. Dan leer je ook techniek, maar niet op open water. Nergens in de hele opvoeding is er een moment waarop de risico's van zwemmen in open water goed worden uitgelegd", zegt Korte.

Wat hem betreft gaan beheerders van binnenwateren, zoals gemeenten, mensen waarschuwen voor gevaren, zoals ondiepte, golfjes en stroming, en komt er meer toezicht. "Van de 850 aangewezen zwemlocaties in het binnenland heeft nog geen 10 procent professioneel toezicht. Aan de kust is er geen enkele discussie over de meerwaarde van toezicht, bij de recreatieplassen en rivieren is het vrijwel onbespreekbaar."

Onderzoek naar oorzaken van verdrinking

Om meer te weten te komen over de oorzaken van verdrinking, doet het NIVZ deze zomer onderzoek. De resultaten moeten gaan helpen om verdrinkingen te voorkomen. Mensen die een "korte of langdurige (levens)bedreigende ervaring hebben gehad in het water" kunnen hun verhaal delen met de onderzoekers. ...