Tabaksgigant laat AI 'publieksreacties' schrijven tegen strengere EU-regels: 'Dit is valsspelen'

Om nieuwe, strengere tabakswetten te beïnvloeden maakt tabaksfabrikant Philip Morris op slinkse wijze gebruik van kunstmatige intelligentie. De Europese wetsvoorstellen zijn nu in publieksconsultatie en bijna driekwart van de Nederlandse reacties erop is volledig door AI geschreven. Met een tekstgenerator van Philip Morris.

De onderzoekredactie van de NOS en journalistiek platform Pointer (KRO-NCRV) legden zo'n 65.000 reacties uit vijftien EU-landen voor aan de AI-detector van Pangram. Ongeveer 30 procent blijkt te zijn geschreven met kunstmatige intelligentie. Maar in sommige landen ligt dat percentage veel hoger.

Na Portugal komt het grootste aandeel AI-reacties uit Nederland. Van de Nederlandse reacties is 71 procent vrijwel zeker volledig door AI geschreven.

Op dit moment worden twee Europese tabakswetten voorbereid in Brussel. Het gaat om de grootste aanscherpingen in vijftien jaar. De wetsherzieningen gaan vooral over alternatieven voor sigaretten, zoals vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes (snuss). Inmiddels bestaat 40 procent van de omzet van Philip Morris uit deze producten.

Er is de fabrikant daarom veel aan gelegen om het beleid te beïnvloeden. Naast tientallen lobbyisten zet het bedrijf nu een vernuftige AI-tool in die bezorgde berichten van burgers naar het Europees Commissie stuurt, tijdens de zogeheten publieksconsultatie. In die fase voorafgaand aan het definitieve wetsvoorstel kunnen burgers hun mening kenbaar maken aan de Europese Commissie.

Op de wetsvoorstellen zijn inmiddels 80.000 reacties binnengekomen, terwijl de meeste andere Europese wetten in consultatie niet meer dan duizend reacties krijgen.

Affiches met QR-code

Philip Morris ging als het volgt te werk. In tabakszaken hingen gele affiches met een QR-code erop, onder de noemer 'Your Voice Your Choice'. Wie de code scant, wordt doorgestuurd naar een tool waarin je multiplechoicevragen krijgt over tabaksproducten en rookbeleid.

Op basis van de antwoorden schrijft de tool vervolgens een tekst in de ik-vorm, met argumenten waarom je tegen strengere wetten bent. Daarna kun je ervoor kiezen de tekst naar de EU-website te versturen. Dat gebeurde alleen al vanuit Nederland meer dan 700 keer.

Volgens Philip Morris zijn de reacties uiteindelijk allemaal afkomstig van gewone, bezorgde burgers, maar dat kunnen de NOS en Pointer niet controleren.

Verschillende experts omschrijven het als een bekende lobbytactiek, waarbij een industrie georganiseerde steun laat doorgaan voor de spontane burgerstem. AI is daarbij het nieuwe instrument, maar de strategie zelf is oud.

Het is ook niet de eerste keer dat bedrijven zulke tools gebruiken. In 2024 berichtte de krant The Mirror dat British American Tobacco bij de consultatieronde voor een Brits wetsvoorstel over vapes driekwart van de 120.000 reacties automatisch had laten genereren.

Reactie Europese Commissie:

De Europese Commissie zegt zeer bezorgd te zijn over deze ontwikkeling. "Wij veroordelen de vermeende pogingen van de tabaksindustrie", laat een woordvoerder weten.

"Het is van cruciaal belang dat de standpunten van burgers niet worden gemanipuleerd of verkeerd worden weergegeven, juist omdat de publieke participatie een belangrijke prioriteit is voor de Commissie. Het is van groot belang dat onze openbare raadplegingen de publieke opinie over een bepaald onderwerp goed weergeven."

De Commissie zegt wel rekening te houden met campagneactiviteiten (inclusief AI-campagnes) in de analyse van de inspraak.

Ook in de Tweede Kamer is de verontwaardiging over de handelswijze van Philip Morris groot. "De tabaksindustrie die de democratie kaapt is gewoon af", zegt fractievoorzitter Bikker van de ChristenUnie. "Eigenlijk is hiermee die inspraak corrupt geworden, omdat de tabaksindustrie mensen aanmoedigt om iets in te dienen wat zíj willen, niet de overtuiging van de burgers."

Volgens haar CDA-collega Bontenbal zegt het iets over de mentaliteit van het bedrijf "dat ze bereid zijn allerlei truken uit te halen". "Je speelt gewoon vals. En als je via valsspelen je zin probeert te krijgen, dan sta je bij mij sowieso op 5-0 achterstand."

Bikker zegt te begrijpen dat de industrie ruimere regels wil. "Gaan we dat doen? Vanzelfsprekend niet, want onze jongeren moeten worden beschermd."

Philip Morris zegt in een reactie gebruik te maken van standaard AI-instellingen om teksten leesbaar, coherent en relevant te maken. Het bedrijf ziet de campagne als "een legitieme bijdrage" aan het democratisch proces en ontkent dat de reacties in een bepaalde richting worden gestuurd.

Klacht longartsen

Dat ziet een groep Nederlandse artsen heel anders. Zij hebben een klacht ingediend tegen de tabaksgigant bij de Reclame Code Commissie. Volgens hen overtreedt Philip Morris met de campagne onder andere het reclameverbod op tabak en aanverwante producten. Bovendien wordt de consument misleid, stellen ze.

Gebruikers die zich verzetten tegen regulering worden door de AI-tool uitgebreid geholpen bij hun argumenten. Wie een ander geluid wil laten horen, krijgt geen tips, zeggen ze.

Een van de artsen gebruikte de tool en gaf daarbij duidelijk aan juist voor een verbod te zijn. Uiteindelijk kwam er tekst uit die vooral wijst op de alternatieven voor traditionele tabaksproducten, die "minder schadelijk" zouden zijn.

Meer weten?

Lees hier het uitgebreide artikel van Pointer. ...