Vier vragen over de belasting op de 'ongekende golf aan erfenissen'

De discussie over erfenissen en belasting is eeuwenoud. Nieuw is de omvang van het geld dat wordt overgedragen: alleen al in Nederland gaat het om een bedrag van 973 miljard euro dat de komende jaren overgaat naar een volgende generatie.

Aanleiding voor het Centraal Planbureau om het draagvlak voor die veelbesproken heffing onder de loep te nemen. De conclusie: meer dan de helft van de Nederlanders vindt dat de erfenis zwaarder mag worden belast. Maar waarvoor dient erfbelasting eigenlijk? En wat krijgen erfgenamen en de samenleving ervoor terug?

Veel vermogen dus, hoe komt dat?

Dat komt door twee dingen: de vergrijzing en de stijging van de huizenprijzen. De bevolking wordt alsmaar ouder en er zijn daardoor meer overlijdens. En de huizenprijzen? Die zijn sinds 2013 in Nederland vrijwel verdubbeld, met flinke overwaarde als gevolg.

De uitkomst daarvan: het nettovermogen van Nederlanders neemt toe, vooral onder 65-plussers, en daarmee de nalatenschappen. Tussen 2013 en 2022 groeide het nettovermogen al met zo'n 10 miljard euro. De opbrengst van de erfbelasting nam toe met bijna 1 miljard euro.

Wie krijgt dit geld (en betaalt er belasting over)?

Al dat geld wordt niet evenredig uitgestort over alle Nederlanders. Het gaat immers alleen naar erfgenamen. Voor hen is het financieel gezien een meevaller waarvoor geen inspanningen zijn verricht.

Kinderen betalen er (buiten het vrijgestelde deel) wel belasting over: op bedragen tot 158.669 euro betalen zij 10 procent belasting, en 20 procent over het deel daarboven. In het geval van verdere familieleden zoals kleinkinderen of neven en nichten nemen de percentages toe.

Die verdeling van vermogen is dus niet neutraal. De "ongekende golf" aan erfenissen zal huishoudens zonder vermogende ouders zelfs verder op achterstand zetten, schrijven onderzoekers in dit recente artikel in economenvakblad ESB.

Dat is terug te zien in de cijfers die ESB aanhaalt. Kinderen van 75-plussers met een huurwoning erven straks gemiddeld 18.000 euro als hun ouders ook in een huurwoning wonen. Wonen hun ouders in een koopwoning dan erven zij maar liefst twintig keer meer: 368.000 euro.

Wonen die kinderen zelf in een koopwoning? Dan krijgen ze zelfs nog meer: 463.000 euro. Dat zij gemiddeld een hogere erfenis ontvangen, komt onder meer doordat deze groep voor een deel bestaat uit rijkere ouders, die hun kinderen eerder al financieel hebben ondersteund.

Wat is de functie van erfbelasting?

Niet iedereen die een erfenis ontvangt moet daarover erfbelasting betalen. Er is namelijk een belastinggrens. De relatie met de overledene bepaalt tot welk bedrag je bent vrijgesteld van het betalen van belasting.

Alles wat boven die belastinggrens ligt, daar moet dus wel erfbelasting over betaald worden. Dat heeft meerdere functies.

"We zien dat de grootste erfenissen worden doorgegeven aan een kleine groep kinderen en dat is nadelig voor de maatschappij", legt politiek filosoof Dick Timmer uit. "Het botst met het idee van gelijke kansen en met de ambitie om welvaart eerlijk te delen."

In de publicatie van ESB concluderen onderzoekers dat een hogere erfbelasting ongelijkheid zou kunnen beperken. Ook wordt aangestipt dat we als samenleving moeten nadenken over hoe we omgaan met de erfenisgolf. Daar sluit Timmer zich ook bij aan. "We moeten nu stilstaan bij wat voor soort samenleving we over 20 jaar willen hebben."

Net als andere belastingen is de erfbelasting ook een inkomstenbron voor de schatkist. Dat geld wordt onder meer gebruikt voor gemeenschappelijke voorzieningen. Denk aan scholen en snelwegen, maar ook onderwijs en zorg worden daardoor mogelijk gemaakt.

Hoe kijkt de politiek naar het onderwerp?

De laatste grootste aanpassing van de Successiewet, waar de erf- en schenkbelasting in is geregeld, stamt uit 2010. Er wordt nu opnieuw gekeken naar aanpassingen voor de manier waarop vermogen wordt doorgegeven.

Het is onderdeel van de ambitie van het kabinet om het gehele belastingstelsel te verbeteren en om vermogen op een "eerlijke manier" terecht te laten komen bij de volgende generatie.

Zo wil Den Haag constructies aanpakken met ongelijke vermogensverdeling tussen partners voor overlijden of een scheiding. Ook hebben erfgenamen sinds begin dit jaar meer tijd om hun aangifte erfbelasting te doen: van acht naar twintig maanden.

Verder wil het kabinet de forfaits in de schenk- en erfbelasting vernieuwen. Die forfaits, vaste bedragen die je bij je belastingaangifte moet aftrekken of bijtellen, zijn lang niet meer aangepast. Door die aan te passen sluiten ze beter aan bij de marktrenten en de levensverwachting.

Er moet nog een wetsvoorstel worden ingediend. Als alles volgens planning loopt, moeten de aanpassingen over anderhalf jaar, op 1 januari 2028, ingaan. ...