Terugtrekking Afrikaanse landen zet Internationaal Strafhof verder onder druk

De voorgenomen terugtrekking van Niger, Mali en Burkina Faso uit het Internationaal Strafhof (ICC) leidt internationaal tot bezorgdheid. De drie West-Afrikaanse landen worden geteisterd door aanhoudend terreurgeweld; mensenrechtenorganisaties rapporteren ernstige misstanden waar burgers slachtoffers van zijn.

Na een eerdere aankondiging afgelopen najaar zijn de landen onlangs officieel een procedure begonnen om zich terug te trekken uit het Statuut van Rome. Met dat verdrag werd het in Den Haag gevestigde Internationaal Strafhof in 2002 opgericht. Sindsdien vervolgde het hof tientallen verdachten van oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en genocide.

Niger, Mali en Burkina Faso liggen in de Sahel, een regio waar veel gewapende milities en terreurorganisaties actief zijn. Volgens de Global Terrorism Index viel meer dan de helft van alle dodelijke slachtoffers door terrorisme vorig jaar in de Sahelregio.

In deze drie landen hebben coupplegers tussen 2020 en 2023 de macht gegrepen en later gezamenlijk de Alliantie voor Sahelstaten (AES) opgericht. De militaire regeringen keren zich tegen de invloed van voormalige koloniale machten, met name Frankrijk, en willen meer Afrikaanse soevereiniteit. In de strijd tegen gewapende milities en jihadistische groeperingen krijgen zij steun van andere partners, waaronder Russische strijders.

Eigen mensenrechtenhof

De drie landen lieten in september vorig jaar weten hun lidmaatschap bij het ICC op te willen geven, omdat het volgens hen een "instrument van neokoloniale onderdrukking" is. Een paar maanden eerder maakten de landen bekend zij hun eigen Straf- en Mensenrechtenhof van de Sahel (CPS-DH) willen oprichten. Dit hof moet mensen die zich schuldig maken aan terreur en misdaden tegen de menselijkheid gaan vervolgen.

Volgens hoogleraar Afrikanistiek en Sahel-deskundige Mirjam de Bruijn past de stap om uit het Internationaal Strafhof te stappen bij het streven van de drie landen naar meer soevereiniteit. "Het Strafhof is een tribunaal dat van buitenaf is opgelegd, geen rechtbank die de landen zelf hebben opgericht. Deze landen willen zelf, onafhankelijk, oorlogsmisdaden en terrorisme kunnen berechten."

Aan de Verenigde Naties liet Burkina Faso weten het hof "selectief en gepolitiseerd" te vinden. Volgens De Bruijn is die kritiek niet nieuw. "Er zit ook wel een verhaal in dat klopt. Westerse leiders zijn nog niet veroordeeld." De eerste veroordelingen van het Strafhof betroffen allemaal zaken uit Afrikaanse landen. Inmiddels richt het hof zich ook op misdrijven elders in de wereld.

Burgerdoelen

De terugtrekking komt op een moment dat Amnesty International en Human Rights Watch in de drie landen al jaren misdrijven tegen burgers documenteren, waaronder massamoorden, willekeurige arrestaties, gedwongen verplaatsingen en onderdrukking van oppositie en media. Amnesty wijst erop dat een vertrek bij het Strafhof duizenden slachtoffers de kans op waarheid, gerechtigheid en schadevergoeding gaat ontnemen.

De Bruijn constateert daarbij dat het doden van burgers in Mali normaal lijkt te zijn geworden. "Dorpen worden willekeurig gebombardeerd, met als reden dat terroristen zich daar zouden schuilhouden. Maar spreken we in modern oorlogsrecht dan niet van burgerdoelen? Er worden mensen voor minder veroordeeld bij het ICC."

Sinds de komst van de Russische strijdkrachten afgelopen jaren vallen er volgens De Bruijn meer burgerslachtoffers. Ze spreekt van geleidelijk genocidaal geweld. "Van de mensen die omkomen bij aanvallen is 40 procent Fulani en dat is veel. Er komen steeds meer autoritaire regimes en als dit onrecht mag gebeuren, staat de deur open voor meer ellende."

Het Internationaal Strafhof doet sinds 2013 onderzoek naar oorlogsmisdaden in Mali. Dat heeft geleid tot twee veroordelingen en een schadevergoeding aan slachtoffers in enkele zaken.

Vervolging

De terugtrekking uit het ICC wordt een jaar na de aanvraag van kracht. Het Strafhof blijft in die periode bevoegd. Dat was ook het geval voor de Filipijnen, zegt Larissa van den Herik, hoogleraar internationaal publiekrecht aan de Universiteit Leiden.

Dat land kondigde in 2018 onder toenmalig president Duterte aan zich terug te trekken uit het Strafhof, maar mogelijke misdrijven van vóór de definitieve terugtrekking in 2019 vielen nog onder de rechtsmacht van het hof. Vorig jaar belandde Duterte zo alsnog in Den Haag.

Na de definitieve terugtrekking kan het Strafhof internationale misdrijven in dat land alleen nog vervolgen als de verdachten uit een lidstaat van het hof komen, of als de VN-Veiligheidsraad de situatie heeft doorverwezen. Bij het hof zijn nu 125 lidstaten aangesloten.

Aansprakelijk stellen

Door de terugtrekking van Niger, Mali en Burkina Faso neemt de druk op het Strafhof verder toe. Die komt boven op de sancties die de VS - net als China, Rusland en Israël geen lid - de aanklager en enkele rechters van het hof vorig jaar oplegde.

In een verklaring noemt het ICC de terugtrekking van Niger, Mali en Burkina Faso zorgwekkend en roept het de landen op in dialoog te blijven. Van den Herik deelt de zorgen. "Het Strafhof staat enorm onder druk en daarmee ook het idee dat mensen aansprakelijk worden gesteld voor hun misdrijven. Dus het is van groot belang, juist nu, om dat consistent te blijven uitdragen."

Overigens zijn landen wel eens teruggekomen van hun besluit om zich terug te trekken. Zo besloot Hongarije dit jaar na de verkiezingsoverwinning van Magyar toch lid te blijven. En Zuid-Afrika besloot in 2017 na eerder te dreigen met opstappen ook lid te blijven. ...