Hoe een concert en pionierswerk de lhbti+-beweging vooruit hielp

De grootste sterren van Nederland die gezamenlijk opstaan voor de rechten van lhbti+-gemeenschap in een tijd waarin homohaat toeneemt. Dat gebeurde bijna vijftig jaar geleden, in 1977 tijdens een bijzondere nacht in het Concertgebouw in Amsterdam.

Onder anderen Mies Bouwman, toen de grootste ster van de Nederlandse televisie, en 'levensliedkoningin' Zangeres Zonder Naam lieten luid hun stem horen tegen de golf aan homohaat die er toentertijd was.

Sindsdien is er veel veranderd. De openstelling van het burgerlijk huwelijk bijvoorbeeld, die er misschien nooit was geweest zonder die ene avond in het Concertgebouw.

Meer discriminatie

De laatste jaren neemt in Nederland de discriminatie toe van wat we inmiddels de lhbti+-gemeenschap noemen. Dat blijkt onder meer uit de jaarlijkse monitor van discriminatie.nl.

Afgelopen weekend nog deden tientallen mensen melding van discriminatie tijdens de start van de Pride in Amsterdam. Ook waren er geweldsincidenten, zoals rond de Pride in Amersfoort en in Zandvoort waarbij de politie vermoedt dat het gaat om anti-lhbti+-geweld.

Podcast: Luister Anita

In de NOS-podcast Luister Anita onderzoekt Winfried Baijens het antwoord op die groeiende lhbti+-haat door terug te gaan naar het begin van de eerste grote regenboogprotesten in Nederland: 1977.

Luisteren naar de podcast 'Luister Anita' kan via NPO Luister en alle andere podcastapps.

1977 is het jaar dat er een beweging ontstaat en er meerdere protesten achter elkaar zijn. Het allereerste protest was in 1969. Op het Binnenhof in Den Haag komen homo's en lesbiennes samen om te protesteren tegen een wet die homoseksuele contacten onder de 21 jaar verbiedt, terwijl voor hetero's een minimumleeftijd van 16 jaar geldt.

De allereerste homoprotestmars, om aandacht te vragen voor de rechten van homo's, is pas op 25 juni 1977 in Amsterdam. Het zijn vrouwen die deze eerste mars organiseren: de Internationale Lesbische Alliantie. Er lopen een kleine tweeduizend mensen mee.

De deelnemers aan de mars komen in actie tegen Anita Bryant. De Amerikaanse en christelijk conservatieve Bryant is in de VS beroemd als zangeres en model. Ze ontpopt zich in de jaren 70 tot antihomoactivist.

Bryant ziet homoseksualiteit als kwaadaardig en als een bedreiging voor kinderen. Ze richt het samenwerkingsverband 'Save our children' op. Haar geluid slaat aan en bereikt ook Europa. Waar ze niet op rekent, is dat er wereldwijd een tegenbeweging ontstaat. Ook in Nederland. En die leidt tot de eerste grote protesten.

Miami Nightmare

Een paar maanden na de eerste protestmars van de Internationale Lesbische Alliantie organiseert de dan 27-jarige Henk Krol een benefietavond in het Concertgebouw onder de naam: Miami Nightmare. Het doel is om geld in te zamelen om in Amerika een advertentie in Time Magazine te kunnen plaatsen, gericht tegen homohaat en het inperken van homorechten.

De avond is een enorm succes. Er blijkt genoeg geld om naast de advertentie een stichting op te richten die jarenlang lobbyt en actievoert om het burgerlijk huwelijk ook open te stellen voor homo- en lesbische stellen. Dat lukt uiteindelijk in 2001. Nederland is 25 jaar geleden het eerste land ter wereld waar homo's kunnen trouwen.

In de NOS-podcast Luister Anita vertelt Krol hoe hij sterren als Mies Bouwman, Robert Long, Jos Brink, Martine Bijl en de Zangeres Zonder Naam zover kreeg om op te treden die avond. De Zangeres Zonder Naam schreef speciaal voor het benefiet het nummer Luister Anita, een tekst direct gericht aan Anita Bryant. Ze vertolkt het nummer aan het einde van die avond onder een daverend applaus.

Het blijkt pas het begin van protest dat in allerlei vormen zichtbaar wordt. Luid en duidelijk, zoals de eerste Roze Zaterdag in 1979, die anno 2026 nog steeds bestaat.

Zoenende mannen

Ook op andere manieren klinkt het protest door. Zo zorgt schrijfster Annie M.G. Schmidt er in 1977 voor dat voor het eerst op een Nederlandse toneel twee mannen elkaar op de mond zoenen voor publiek. Een van de acteurs is Willem Nijholt. Als hij in Carré wordt uitgefloten, vraagt hij Annie M.G. Schmidt of de kus eruit mag. Schmidt antwoordde dat hij niet moest zeuren. "Je doet pionierswerk."

In Luister Anita hoor je wat er eind jaren 70 verder allemaal gebeurde en hoe dat tot op de dag van vandaag artiesten als Merol en Paul de Leeuw inspireert.

Ook zanger Jeangu Macrooy vertelt hoe hij zich, net als de pioniers van toen, meer uitspreekt in zijn muziek: "Ik realiseerde me dat stilte of jezelf kleiner maken gewoon niet het antwoord is en dat je luider moet worden. De ruimte die we hebben en waarvoor is gestreden, moeten we beschermen. En daarvoor moeten we strijden." ...